Ubogi spadkobierca nie zapłaci zachowku? – zachowek a zasady współżycia społecznego.

adwokat szczecin testament radca prawny porada prawna zachowek spadek prawo rodzinne alimenty wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego 1024x683
Sytuacja majątkowa zobowiązanego do zapłaty zachowku może mieć wpływ na oddalenie roszczenia

Zachowek ma zabezpieczyć interes spadkodawcy z tzw. kręgu spadkobierców ustawowych przed działaniami spadkodawcy, które przekierowują spadek po nim na inne osoby. Czy ubogi spadkobierca również zapłaci zachowek? I jak zasady współżycia społecznego wpływają na prawo do zachowku? O tym w niniejszym poście.

Tytułem wstępu należy wskazać, iż zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego (Księga IV Spadki):

§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Jak sytuacja majątkowa zobowiązanego do jego zapłaty wpływa na zachowek?

Należy wskazać, iż w orzecznictwie pojawia się pogląd, iż po rozważeniu sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego do zapłaty zachowku i uprawnionego do zachowku, sąd może dojść do przekonania, że w konkretnych okolicznościach danej sprawy żądanie zapłaty pełnej należności z tytułu zachowku pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i wobec tego na podstawie art. 5 KC   KC może obniżyć wysokość kwoty zasądzanej z tytułu zachowku (uchw. SN z 19.5.1981 r., III CZP 18/81).

Przykładowo może być tak, gdy pozwany o zachowek nie posiada środków potrzebnych na zapłatę kwoty zachowku, a jego majątek to mieszkanie, które odziedziczył lub otrzymał w darowiźnie od spadkodawcy i które stanowi podstawę ustalenia zachowku.

Tak, też Sąd Okręgowy we Wrocławiu:

,,Obniżenie roszczenia o zachowek na podstawie art. 5 k.c. możliwe jest więc w wyjątkowych sytuacjach, np. gdy głównym składnikiem spadku jest prawo do lokalu służące zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku w razie braku możliwości do zaspokojenia tych potrzeb oraz gdy inne składniki spadku nie wystarczą na zaspokojenie roszczenia z tytułu zachowku.” II Ca 846/13 – wyrok z uzasadnieniem Sąd Okręgowy we Wrocławiu z 2013-10-17

Warto również wskazać na następujący stan faktyczny w którym Sąd ustalił kwestie związane z zachowkiem:

,,Nie sposób zatem pominąć faktu, że podział majątku rodziców (nieruchomości nabytej za ich wspólne środki) nastąpił między stronami prawie po połowie, a więc zgodnie z ustawowym porządkiem dziedziczenia przewidzianym w art. 931 § 1 KC. Podział taki był zaplanowany przez rodziców (a więc także spadkodawczynię) i powszechnie zaakceptowany w rodzinie. W tych okolicznościach domaganie się przez powódkę zachowku, znacznie przenoszącego uzyskany przez nią udział w majątku rodziców (i tak wyższy od udziału pozwanego) jest z pewnością sprzeczne z celami, jakim ma służyć instytucja zachowku i musi zostać potraktowane jako nadużycie prawa niekorzystające z ochrony.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie – V Wydział Cywilny z dnia 9 grudnia 2015 r. VI ACa 1779/14.

,,Układy majątkowe” mogą więc być różne, niektóre z nich – w zależności od okoliczności danego stanu faktycznego – mogą mieć wpływ na istnienie/wysokość roszczenia o zachowek.

JAKIE INNE KWESTIE MOGĄ MIEĆ WPŁYW NA PRAWO DO ZACHOWKU?

Podkreślenia wymaga, że za oddaleniem lub obniżeniem roszczenia o zachowek przemawiać może relacja pomiędzy spadkobiercą, a uprawnionym do zachowku. Przy tym wobec jednego z poglądów wyłącznie wymienione ma znaczenie dla oceny roszczenia o zachowek.

Jeśli w jej świetle zasądzenie na rzecz danej osoby zachowku godziłoby w elementarne poczucie słuszności i było niezasadne, patrząc przez pryzmat zasad współżycia społecznego, to powództwo o zachowek powinno zostać oddalone w części albo nawet w całości,

Za trafne – w kontekście określenia tego jaka relacja może również wpływać na ocenę roszczenia o zachowek –  należy uznać jednak stanowisko przeciwne, wyrażone przez SN w wyr. z 16.6.2016 r. (V CSK 625/15, OSNC 2017, Nr 4, poz. 45, z glosami krytycznymi T. Justyńskiego, OSP 2017, Nr 2, poz. 14 i T. Jasiakiewicza, OSP 2017, Nr 9, poz. 92), zgodnie z którym: „Nie jest wyłączone obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 kc z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego w stosunku do spadkodawcy”. 

INNE POLECANE POSTY DOTYCZĄCE ZACHOWKU I ZASAD WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO

Szerzej o zasadach współżycia społecznego oraz możliwości oddalenia o zachowek pisałem również w niniejszym poście:

Zachowek tylko dla ,,dobrego” dziecka?

Czy roszczenie o zachowek jest zawsze należne?

W przypadku, gdybyś potrzebował porady prawnej, albo chciał zlecić prowadzenie sprawy sądowej, w w/w zakresie lub, też w zakresie prawa spadkowego lub rodzinnego, w szczególności w sprawie o: zachowek, stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku, podwyższenie alimentów, obniżenie alimentów przyznanie alimentów lub wygaśnięcie alimentów, ustalenie ojcostwa, ograniczenie władzy rodzicielskiej, pozbawienie władzy rodzicielskiej, ustalenie kontaktów z dzieckiem, rozwód itp., a także w zakresie windykacji roszczeń, dochodzenia roszczeń na drodze sądowej zachęcam do kontaktu.